De kunstcollectie van de stad Tienen bevat heel wat pareltjes. Veel van deze kunstwerken bevinden zich in depots of zijn slechts tijdelijk te zien in Tienen. Daarom zetten we elke maand 1 bijzonder stuk uit de rijke collectie in de kijker.
Martinus deelt zijn mantel met een bedelaar
In november wordt in de streek niet enkel gewacht op de komst van de Sint, maar wordt ook Sint-Maarten gevierd!
In de kern van wat vroeger de Gallo-Romeinse vicus van Tienen was, ligt sinds de vroege middeleeuwen de wijk Avendoren. De romaanse Sint-Martinuskapel van Avendoren was de oudste parochiekerk van de hele stad. Ze werd vermoedelijk zelfs al voor het jaar 800 gebouwd. De kapel werd echter in 1798 door het Franse regime verkocht en gesloopt.
Notaris Eugène Swinnen kocht het beeld. Hij bouwde er zelfs een nieuwe kapel voor, in de Viaductstraat. Zijn zoon, Gustave Swinnen, schonk het beeld in 1894 aan de stad. Misschien bracht Sint-Maarten hem geluk, want hij werd later burgemeester van Tienen.
Martinus was volgens de legende de zoon van een Romeins officier. Hij werd omstreeks 316 geboren in Sabaria, in het huidige Hongarije. Daarna ging hij als ruiter in het leger naar Gallië. Dit gepolychromeerde, eikenhouten beeld toont het moment waarop Martinus op een koude winterdag een verkleumde bedelaar zag zitten bij de poort van de stad. Hij sneed daarop zijn mantel doormidden en gaf de helft aan de arme man. Volgens de legende droomde hij diezelfde nacht dat Christus naar hem kwam, gekleed in de mantel die hij had weggegeven. Het medelijden van de Martinus is al meer dan duizend jaar een voorbeeld voor iedereen om elkaar te helpen.
Onderzoek in het museum
Dit beeld dateert van rond 1500 en wordt aan een onbekende, Brabantse beeldhouwer toegeschreven. Daarmee blijven nog veel vragen onbeantwoord. Is het misschien van de hand van Jan I Borman of van Hendrik Roesen? En schuilen onder de 19de eeuwse beschildering nog resten van de oorspronkelijke polychromie? Dit zullen we binnenkort met experten verder uitzoeken. Het beeld krijgt daarom binnenkort een nieuwe plaats in het museum, zodat het beter kan worden bekeken en worden onderzocht. Hopelijk komen we op die manier meer te weten over dit topstuk.
Heilige Martinus deelt zijn mantel met een bedelaar
Onbekende beeldsnijder (Brabant)
Hout (eik) en polychromie
c. 1500
210 x 140 x 80 cm
inv. 1990/0991
Bekijk dit object in Museum het Toreke!
Beeldrechten: © Stad Tienen, foto: Thierry Rolland
Schapen in Tienen
In de 13de en 14de eeuw was Tienen een van de rijkste steden van het hertogdom Brabant. Niet alleen controleerde de stad de handel tussen Brabant en het Prinsbisdom Luik en het Rijnland, maar vooral dankzij haar befaamde wol- en lakennijverheid werd de stad één van de bloeiendste middeleeuwse steden. De stad stond bekend om de productie van laken, een stof gemaakt van wol, die zeer gewild was in Europa. Laken uit Tienen werden uitgevoerd naar Frankrijk, Duitsland en Engeland. Deze nijverheid was een belangrijke economische pijler en zorgde voor werkgelegenheid en welvaart in de regio.
Het wapenschild van Tienen toont dan ook twee schapen die rechtop staan aan weerszijden van een blauw schild met een zilveren dwarsbalk. Dit is een directe verwijzing naar de wolindustrie die de stad groot maakte. De schapen etaleren dus de rijkdom en trots van de Tienenaars. Zij staan daarom niet alleen bekend als Kweikers, men noemt de Tienenaars ook wel eens Schapenkoppen.
De aanwezigheid van schapen in het stadswapen leeft ook voort in de lokale cultuur, zoals tijdens Kweikersdag, waar deelnemers een zelfgemaakt schaap op de rug dragen in een ludieke aflossingswedstrijd, de Lazuur. Dit is een knipoog naar de historische betekenis van schapen voor de stad. Kom op Kweikersdag deze mooie traditie mee beleven in Tienen, en laat je tussen 19 september en 10 oktober alvast helemaal onderdompelen in het overweldigende feest van de Lazuur met de gratis expo Schapen op Kop!
Christus de Goede Herder draagt het schaap op de schouders
Afkomstig uit de Sint-Theobalduskapel (Mulkkapel)
c. 1700 – 1800
hout, 137 cm (hoogte)
inv. H.00001
Mithras in Tienen
In 1998 werd in Tienen de eerste tempel voor de god Mithras in de Benelux ontdekt. De tempel werd gebouwd rond het midden van de derde eeuw na Christus, aan de rand van een Gallo-Romeinse nederzetting. Het gebouw was ongeveer vijftien meter lang en vijf meter breed, en stelde een grot voor waarin Mithras een stier doodde. De vondst maakte duidelijk dat Tienen een belangrijke plaats was.
Mithras was van oorsprong een Perzische god, die onsterfelijk werd door het doden van een stier. Zijn volgelingen, waaronder soldaten, kooplieden en slaven, zochten bescherming bij hem. Alleen mannen werden toegelaten en de kennis over Mithras bleef geheim. Inwijdingsrituelen waren verplicht, waardoor we vandaag weinig weten over zijn verering. Wel keren overal dezelfde symbolen terug, zoals een slang, een raaf, een hond en een beker. Deze verwijzen naar sterrenbeelden die bij de lente horen, wanneer de zon in het teken van de Stier staat. Het doden van de stier symboliseert waarschijnlijk de overwinning van het licht op de duisternis.
De tempel in Tienen is bijzonder omdat niet alleen het gebouw zelf maar ook veel cultusvoorwerpen en een votiefinscriptie bewaard zijn gebleven. In een kuil naast de tempel vonden archeologen beenderen van honderden dieren, vooral kippen, lammetjes en biggetjes. Ze werden geslacht rond eind juni, mogelijk ter ere van het feest van de langste dag van het jaar, een belangrijk moment in de Mithrascultus.
De vondsten uit Tienen zijn uniek in de wereld. Ze trekken internationale belangstelling en worden geregeld uitgeleend aan andere musea. Je kan Mithras ontdekken in museum het Toreke in Tienen, of tot en met 30 september 2026 in de tentoonstelling 'OMG Op stap met de Romeinse goden' in het Archeocentrum Velzeke.
Deksel met afbeeldingen van een leeuwenkop, een slang en een kantharos
aardewerk
c. 250 - 275 n.C.
inv. A.00250.02
Leeuw met slang (fragment van een handvat)
aardewerk (terra sigillata)
c. 250 - 275 n.C.
inv. A.00250.03
© Stad Tienen
De Koningsvogel - Sint-Sebastiaansgilde van Hakendover
Aan een zilveren ketting met ovalen borstplaat hangt een zilveren papegaaivogel met daaronder een zilveren handboog. De borstplaat toont een afbeelding van de H. Sebastianus met inscriptie Sint- Sebastiaansgilde Hakendover ANNO 1662.
De koningsvogel vormt samen met de nieuwe Koningsbraak, de Prinsenbraak, de Gildevlag, twee pieken, het rekeningenboek en het gildereglement de zogenaamde gildeschat van de Gilde van Sint-Sebastiaan van Hakendover, die sinds 2001 in langdurige bewaring werd gegeven aan museum het Toreke.
Momenteel is de koningsvogel te bezichtigen in de tentoonstelling ‘Processies, paarden en pelgrims’ op de eerste verdieping in het Toreke, over de Paardenprocessie van Hakendover. Deze jaarlijkse processie gaat uit op Paasmaandag en is erkend als Vlaams immaterieel erfgoed. De Gilde van Sint-Sebastiaan loopt daarbij mee op samen met andere handbooggilden die zij hierop uitgenodigd hebben.
Bij deze aangelegenheid maar ook bij andere jaarlijkse feestelijkheden zoals het koningsschieten, het ‘Koning der Koningen’ en de Brabantse gildefeesten worden de zilveren gildebreuken met trots gedragen.
Ze zijn daarmee een van de meest actief gebruikte erfgoedobjecten uit onze collectie.
Het is dan ook heel toepasselijk dat bij de aftrap van de zilverpoetsateliers op de erfgoedsite het edelsmeedwerk van de Sint-Sebastiaansgilde van Hakendover als eerste aan de beurt komt. En samen met de gilde werd opgeblonken.
Inv.nr.: M.00012
Het dagboek van Jan Wauters
In de maand mei zijn we 80 jaar na de Tweede Wereldoorlog. Daarom besteden we in museum het Toreke aandacht aan de sporen die de oorlog in Tienen heeft achtergelaten. We riepen mensen op om voorwerpen en verhalen te komen delen met ons. Een greep uit deze verhalen kan je nog tot eind augustus ontdekken op de bovenverdieping van museum het Toreke.
Eén van die ooggetuigen was Jan Wauters (1877-1963). Hij was stadsarchivaris, stadsbeiaardier, conservator van de stedelijke collectie én kapper. Hij liet een uitgebreid dagboek na waarin hij de gebeurtenissen in de stad tijdens de oorlogsjaren vastlegt. In zijn dagboek gaat Jan Wauters zelden in op zijn eigen emoties. Als stadsarchivaris lijkt hij vooral een neutrale verteller te willen zijn. Met een scherpe blik observeert hij hoe de oorlog Tienen in zijn greep houdt.
Hij beschrijft het leven in de bezette stad, legt verzetsdaden en verschrikkelijke represailles met de pen vast. Het is een uniek document over het leven in oorlogstijd.
Na vier moeilijke oorlogsjaren schetst hij in zijn dagboek de vreugde in de stad wanneer Tienen door Amerikaanse troepen wordt bevrijd. Terwijl de Tienenaars dansen en vieren, speelt Jan Wauters op de beiaard, en hoopt dat het nooit meer oorlog zal zijn.
Oorlogsdagboek van Jan Wauters
Stadsarchief Tienen, XIX. C.a 0001
Ontdek het dagboek van Jan Wauters nog tot eind augustus in de tentoonstelling Bezet, bevrijd, bewaard.
Volg Jan Wouters doorheen de bezette stad
Je kan de Tweede Wereldoorlog door de ogen van Jan Wauters ook in de stad ontdekken. Twee audiowandelingen nemen je mee door de Tweede Wereldoorlog in Tienen. Er is een wandeling voor volwassenen en een voor kinderen tussen tien en twaalf. Beide audiowandelingen volgen hetzelfde parcours en dezelfde stops.
Alle info: Audiowandeling 'Bezet, Bevrijd, Bewaard'
Schetsen van de Paardenprocessie - Frans Van Leemputten
Op Paasmaandag is het traditioneel Paardenprocessie in Hakendover. Deze unieke gebeurtenis brengt jaarlijks zo'n 20.000 mensen op de been. Honderden ruiters en figuranten beelden de bouw van de Kerk van de Goddelijke Zaligmaker uit. Het hoogtepunt is de spectaculaire paardengalop op de Tiense Berg, een akker net buiten het dorp.
Het is een eeuwenoude traditie, die steeds op Paasmaandag plaatsvindt. Meer dan een eeuw geleden was de schilder Frans Van Leemputten (1850 – 1914) duidelijk onder de indruk van de processie. In de collectie van de Stad Tienen bevinden zich 24 aquarelschetsen van de paardenprocessie van de hand van de schilder.
Van Leemputten legde in zijn realistische stijl het leven van gewone mensen vast. Bij hem geen karikaturen van dronken en opvliegende boeren zoals bij Bruegel of Teniers. Net als Constantin Meunier brengt Van Leemputten hen vol eerbied en waardigheid in beeld. Bijzondere aandacht gaat naar de diepe devotie van het volk. Hij houdt hier de rijke burgerij van zijn tijd een spiegel mee voor: hier kunnen zij beter een voorbeeld aan nemen.
De tekeningen zijn gedateerd over verschillende jaren, van 1905 tot 1909. Het is duidelijk dat Van Leemputten de processie regelmatig bezocht en ijverig taferelen en details bijna fotografisch probeerde vastleggen. Zijn tijdgenoten getuigen: "Niets is hier uit zijn fantasie geput: troonhemel en allerlei kerksieraden, priestergewaden en landelijke kleederdrachten, alles werd getrouw weergegeven.”
In zijn atelier werkte Van Leemputten zijn schetsen verder uit, en gebruikte ze als basis voor zijn schilderijen. Zijn drieluik ‘Kaarskensprocessie in Scherpenheuvel’, vandaag te bewonderen in het KMSKA, is één van zijn belangrijkste werken. Minder bekend is dat Van Leemputten ook een drieluik schilderde van de processie van Hakendover, dat door zijn tijdgenoten in één adem met dat van de Kaarskensprocessie wordt genoemd.
Helaas weten we vandaag niet waar het schilderij zich nu bevindt. In 1913 was het alleszins te bewonderen op de Wereldtentoonstelling in Gent. Het zou toen tot een privécollectie hebben behoord: de collectie Van Riels-Hens, Antwerpen. Dankzij deze tentoonstelling beschikken we wel over foto’s van het werk. Sindsdien ontbreekt echter elk spoor. Hopelijk kan verder onderzoek dit meesterwerk weer aan het licht brengen. Wie weet kan het ooit weer worden bewonderd in Tienen.
Frans Van Leemputten
Schetsen van de Paardenprocessie van Hakendover
Aquarel en potlood op papier
1905-1909
inv. 1998/1903/0024-0047
Je kan een selectie van deze werken in het museum ontdekken.
Het struifspel
Het wordt weer lente, tijd om buiten te spelen! Heeft iemand je al gevraagd of je mee gaat "spaile bè de maais oep de braai van 't kottegoar"? Dat is Tiens voor “met de knikkers spelen op de stoep aan het corps-de-garde”. Kottegoar is een verbastering van het Franse corps-de-garde: het politiekantoor, later het Vredegerecht voor Museum het Toreke, aan de Grote Markt.
Er werd uiteraard niet alleen geknikkerd in Tienen. Lange tijd was er in ieder café in Tienen wel een struifspel te vinden. Het struifspel, ook bekend als struifschieten, is een traditionele volkssport die vooral populair was in Leuven en Tienen. Het werd zeker al midden 19de eeuw in Tienen gespeeld. Bij het struifspel gooien spelers met kleine, metalen schijven naar een struifbak. Dit is een houten bak op vier poten, die gevuld is met leem of klei, dat met metalen draden in vakjes is verdeeld. Ieder vakje levert een bepaald aantal punten op. Bij het klein struifspel gooide men vanop 4 meter afstand, bij het groot struifspel was dat van maar liefst 9 meter.
Het struifspel was meer dan alleen een spel; het was een sociaal gebeuren dat mensen samenbracht in cafés en op wijkkermissen. Het bood een gelegenheid voor ontspanning en competitie, en versterkte de gemeenschapsbanden. De populariteit van het spel leidde tot de oprichting van vele struifverenigingen, die regelmatig bijeenkwamen om te spelen en tornooien te organiseren.
We willen graag meer weten over dit Tiense spel. Als je zelf nog het struifspel hebt gespeeld, kom dan zeker je verhaal delen op Erfgoeddag, op 27 april in het Museum het Toreke! Dit jaar staat Erfgoeddag immers helemaal in het teken van sport en spel met als thema Game On!
Kom je ons nieuwe museumspel ontdekken in het Toreke, of kies je voor een Romeins bordspel, een kegelspel, of ga je mee hinkelen? De toegang is gratis. Vergeet je knikkers niet!
Struifspel
c. 1950
hout, metaal, leemresten
inv. H.00028
Dit object bevindt zich in het depot van het museum.
Engelenpoort
In de maand van Valentijn kan je de liefde ontdekken in stadsmuseum Het Toreke!
Deze engeltjes doen alvast hun best en dragen je een warm hart toe. Ze zijn onderdeel van de monumentale Engelenpoort die in het museum wordt bewaard. De poort is afkomstig uit de kerk van het vroegere Augustijnenklooster van Tienen. Het hart is één van de attributen van de heilige Augustinus. De engelen op de andere deur dragen dan weer boeken, die verwijzen naar de geschriften van deze belangrijke kerkvader. Zo vormt de poort een mooi evenwicht tussen hoofd en hart. Op de naald in het midden staan drie figuren boven elkaar die de goddelijke deugden uitbeelden: het Geloof, de Hoop en de Liefde.
De poort werd gebeeldhouwd door de bekende barokbeeldhouwer Mattheus van Beveren (1630-1690). Hij genoot veel erkenning om de kwaliteit van zijn artistieke werk, en werkte samen met de grote kunstenaars van zijn tijd, zoals Lucas Faydherbe en Artus Quellinus de Jonge. Deze poort maakte hij naar een ontwerp van Abraham van Diepenbeeck (1596-1675). Twee originele ontwerptekeningen voor deze poort door Van Diepenbeeck bleven bewaard, en bevinden zich in het Stedelijk Prentenkabinet van Antwerpen en in het Museum voor Schone Kunsten van Boedapest. Daarnaast bewaart het Museum voor Schone Kunsten van Brussel een ‘bozetto’, een ontwerp in klei van de hand van Van Beveren.
Mattheus van Beveren
Engelenpoort
1650-1690
hout (eik)
338 x 200 cm
inv. H.00005
Je kan dit object in het museum vinden.
Besneeuwd Tienen - Frans Van de Velde
Tienen in de sneeuw! Zo zagen we Tienen ook een paar keer deze maand. Ook vroeger maakte de stad onder een dik sneeuwtapijt iets los bij de Tienaars. Kunstschilder Frans Van de Velde legde 50 jaar geleden de besneeuwde Grote Markt vast in dit schilderij uit 1975.
We herkennen de Onze-Lieve-Vrouw-ten-Poelkerk, de Sint-Germanuskerk en het stadhuis. Er ligt sneeuw op de daken en in de straten, en er staan auto's geparkeerd op de markt. Frans Van de Velde was kunstschilder en directeur van de Kunstacademie van Tienen. De stad was één van zijn geliefde onderwerpen, en hij legde haar vast in schilderijen, tekeningen en etsen.
Achter de schermen van het museum wordt er hard gewerkt aan de collectie van het museum. Alle erfgoedschatten worden de komende vier jaar digitaal geïnventariseerd en gefotografeerd. In totaal gaat het om ongeveer 10.000 objecten! De hele collectie schilderijen werd alvast onder de loep genomen: maar liefst 234 schilderijen werden uitgebreid bestudeerd en wachten om de komende jaren herontdekt te worden, digitaal en in het museum.
Frans Van de Velde
Besneeuwd Tienen
1975
olieverf op doek
70 x 80 cm
inv. S.00028
Dit object bevindt zich in het depot van het museum.
Ben je geprikkeld om nog meer Tiense kunstschatten te ontdekken? Bezoek dan zeker museum Het Toreke en ontdek de rijke geschiedenis van onze streek.